PRZEWODNIK HISTORYCZNY
Śladami Stanisława Pary
Ten spacer prowadzi od Apartamentów Miluchna do miejsc związanych z okupacyjną historią Zakopanego i ostatnimi miesiącami życia Stanisława Pary — młodego mieszkańca Białego Dunajca, więźnia gestapo, rozstrzelanego przez Niemców 30 maja 1944 roku na Polanie Kuźnickiej.
Trasa łączy rodzinną pamięć z miejscami, które istnieją do dziś: dawną siedzibą gestapo w willi Palace, pomnikiem Tytusa Chałubińskiego i Sabały oraz miejscem egzekucji upamiętnionym pomnikiem „Prometeusz Rozstrzelany”.
- 4–5 km
- 60–80 minut
- spacer historyczny
- około 2,5–3 h z wizytą w Palace


Początek spaceru
1 - Miluchna
Spacer rozpoczynamy przy Apartamentach Miluchna przy ul. Smrekowej 26B. Stąd kierujemy się w stronę centrum Zakopanego, a następnie ku ulicy Tytusa Chałubińskiego.
To nie jest jednak wyłącznie droga pomiędzy kolejnymi punktami miasta. To próba odtworzenia fragmentu historii jednej osoby i wpisania jej w szerszą historię okupowanego Podhala.
Stanisław Para urodził się 4 maja 1924 roku w Białym Dunajcu. Był synem Jana Pary i Ludwiki z domu Sikora. W chwili śmierci miał zaledwie 20 lat.
UL. TYTUSA CHAŁUBIŃSKIEGO 7
2 - Muzeum Palace
W czasie niemieckiej okupacji willa Palace była siedzibą zakopiańskiego gestapo. Przesłuchiwano i torturowano tutaj mieszkańców Podhala, osoby związane z konspiracją, kurierów tatrzańskich oraz ludzi podejrzewanych o pomoc osobom poszukiwanym przez okupanta.
Stanisław Para został zatrzymany przez gestapo 28 marca 1944 roku. W marcu i kwietniu przebywał w areszcie gestapo w Palace, a następnie został przewieziony do więzienia przy ul. Montelupich w Krakowie.

Historia zachowana w pamięci rodziny
W rodzinie zachowała się opowieść, według której Stanisław pomagał w przeprowadzeniu żydowskiej kobiety przez granicę w kierunku Węgier. Historia ta może wyjaśniać jego zatrzymanie i późniejsze oskarżenie, jednak na obecnym etapie badań nie została potwierdzona dokumentem archiwalnym.
Dlatego należy traktować ją jako ważny rodzinny przekaz, a nie jako ustalony fakt historyczny.

UL. ZAMOYSKIEGO 42A
3 - Pomnik Chałubińskiego i Sabały
Z Palace kierujemy się w stronę pomnika Tytusa Chałubińskiego i Sabały. Monument odsłonięto w 1903 roku. Zaprojektował go Stanisław Witkiewicz, a rzeźbę wykonał Jan Nalborczyk.
Pomnik łączy dwie postacie nierozerwalnie związane z historią Zakopanego: doktora Tytusa Chałubińskiego — lekarza, badacza i popularyzatora Tatr — oraz Jana Krzeptowskiego Sabałę, góralskiego muzykanta, gawędziarza i przewodnika.
To także przypomnienie o Zakopanem sprzed wojny — miejscu spotkania kultury góralskiej, nauki, sztuki i rozwijającej się turystyki.
KONIEC SPACERU
4 - Prometeusz rozstrzelany
Spacer kończy się przy pomniku „Prometeusz Rozstrzelany” na Wielkiej Polanie Kuźnickiej. Monument zaprojektował Władysław Hasior. Odsłonięto go w 1964 roku, a jego budowę sfinansowano ze składek mieszkańców Zakopanego.
Ekspresyjna postać Prometeusza symbolizuje cierpienie, ofiarę i opór wobec przemocy. W pobliżu pomnika znajduje się także krzyż wskazujący miejsce egzekucji z maja 1944 roku.
To tutaj kończy się droga rozpoczęta przy Miluchnej — od rodzinnej pamięci, przez miejsce uwięzienia, aż do miejsca śmierci Stanisława Pary i pozostałych ofiar.
Spacer kończy się w Kuźnicach. Pamięć o tych, którzy zginęli, prowadzi jednak dalej.

1924–1944
Biały Dunajec
Urodził się Stanisław Para, syn Jana Pary i Ludwiki z domu Sikora.
Aresztowanie
Stanisław Para został zatrzymany przez gestapo.
Palace
Był więziony w siedzibie zakopiańskiego gestapo w willi Palace.
Montelupich
Został osadzony w więzieniu przy ul. Montelupich w Krakowie.
Polana Kuźnicka
Został rozstrzelany wraz z pozostałymi więźniami. Miał 20 lat.
ŹRÓDŁA I MATERIAŁY
Na czym opiera się ta opowieść
Przewodnik powstał na podstawie materiałów historycznych, dokumentacji archiwalnej oraz rodzinnej pamięci. Tam, gdzie źródła nie pozwalają na jednoznaczne ustalenia, zostało to wyraźnie zaznaczone w tekście.
Muzeum Tatrzańskie — „Zbrodnia w cieniu Tatr – 81. rocznica rozstrzelania więźniów w Kuźnicach”
Najważniejsze źródło dotyczące egzekucji na Polanie Kuźnickiej, jej przebiegu i listy ofiar, w tym Stanisława Pary.
Otwórz materiał Muzeum Tatrzańskiego
Muzeum Palace — filia Muzeum Tatrzańskiego
Informacje o willi Palace, dawnej siedzibie zakopiańskiego gestapo, oraz informacje dla zwiedzających.
Muzeum Palace
Zakopane — oficjalny serwis miasta: Pomniki
Źródło informacji m.in. o pomniku Tytusa Chałubińskiego i Sabały, jego autorach i lokalizacji.
Pomniki Zakopanego
Instytut Pamięci Narodowej — baza „Straty osobowe i ofiary represji”
Baza osób represjonowanych pod okupacją niemiecką, oparta na materiałach archiwalnych.
Wyszukiwarka osób represjonowanych IPN
Nota redakcyjna:
Część informacji dotyczących Stanisława Pary wymaga dalszych badań archiwalnych. Rodzinny przekaz o pomocy żydowskiej kobiecie w drodze na Węgry nie został dotychczas potwierdzony dokumentem i został przedstawiony jako przekaz rodzinny.


